De stem die jou klein hield, en hoe je haar herkent [3]
- Tineke Hofstee
- 30 apr
- 5 minuten om te lezen
Er zijn momenten die je niet vergeet. Niet omdat ze groot waren. Niet omdat er iemand schreeuwde of een deur dichtsloeg. Soms zijn het juist de kleine momenten die blijven hangen, een opmerking, een gebaar, een blik, die langzaam maar zeker iets gaan vormen van binnenuit.
Een overtuiging. Over wie jij bent. Over wat jij mag verwachten van de wereld.
En het lastige is: je merkt het vaak pas veel later. Als je jezelf betrapt op een patroon. Als je ziet dat je al jaren je mond houdt terwijl je eigenlijk iets te zeggen hebt.
Serie: Hoe jij werd wie je bent, deel 3 van 3
De meester met het kaft
Ik was een jaar of tien en zat in de klas.
De meester was niet altijd onredelijk. Maar hij had een manier van corrigeren die weinig ruimte liet voor twijfel: een tik met het harde omslagkaft van een schrift, op je hoofd, als hij vond dat je iets fout deed. Snel, terloops bijna, alsof het er gewoon bij hoorde.
Het deed geen pijn. Niet echt.
Maar het deed iets anders. Het zei met die klap: jij bent vergeten iets te doen, en vergeten heeft gevolgen. Niet in woorden, niet met uitleg, maar gewoon, met een tik tegen je hoofd. Als iets vanzelfsprekends.
Wat een kind daarvan leert, is niet altijd wat de volwassene het kind bedoelde te leren. Wat een kind leert, is dit: pas op. Zorg dat je het goed doet. Zorg dat je niet opvalt op de verkeerde manier.
En zo begint het, het stemmetje van binnenuit dat zegt: doe rustig aan. Wees onzichtbaar.
Wat vroege kritiek met je doet
Er is onderzoek dat laat zien hoe diep vroege ervaringen met autoriteit en kritiek kunnen doordringen in het zelfbeeld van een kind. De psycholoog Martin Seligman beschreef het begrip aangeleerde hulpeloosheid: als mensen, en zeker kinderen, merken dat hun gedrag geen invloed heeft op de uitkomst, leren ze op te houden met proberen. Ze trekken zich terug. Ze passen zich aan. (M.E.P. Seligman — Learned Helplessness (1975). Bronlink: ppc.sas.upenn.edu)
Dat klinkt zwaar. En voor sommige mensen is het dat ook.
Maar er is een mildere, stillere variant die veel vaker voorkomt: niet opgeven, maar voorzichtiger worden. Niet stoppen, maar jezelf iets kleiner maken dan je bent. Niet meer helemaal zeggen wat je denkt, omdat je onbewust hebt geleerd dat dat risico's heeft.
Herken je dat?
De stem van een ander, als jouw eigen stem
Het merkwaardige is dat die stem na een tijdje niet meer van de ander klinkt. Ze klinkt als jijzelf.
Jij bent degene die zegt: doe maar niet. Jij bent degene die denkt: wie ben ik om dat te vragen. Jij bent degene die zijn mening inslikt op het moment dat je hem eigenlijk had willen uitspreken.
Maar waar komt die stem vandaan?
Carl Jung noemde dit het proces van introjectie: het opnemen van overtuigingen en oordelen van buitenaf, totdat ze aanvoelen als jouw eigen gedachten. De criticus van buiten wordt de criticus van binnen. (C.G. Jung — kernbegrippen analytische psychologie.)
Het is een aanpassingsmechanisme. Een manier om te overleven in een omgeving die niet altijd voorspelbaar was.
Maar het is wel de moeite waard om die stem eens goed te bekijken.
Wie zei dat eigenlijk het eerst?
Dit is een vraag die ik later, veel later, aan mezelf begon te stellen.
Als ik iets niet durfde, als ik me terughoudend opstelde, als ik dacht: dit is niets voor mij, van wie was die gedachte dan eigenlijk?
Het is moeilijk om het antwoord te vinden. Maar soms lukte het mij wel. En dan was het verrassend concreet: een meester, een opmerking op een verkeerd moment, een situatie waarin ik had geleerd dat stilte veiliger was dan spreken.
Dat inzicht verandert niet meteen alles. Maar het geeft je iets terug. Dat is het onderscheid tussen wie jij bent en wat anderen van jou hebben gemaakt.
En dat onderscheid is groter dan je denkt.
Thuis was het anders
Thuis was het rustiger. Ik kon er mezelf zijn.
Mijn ouders waren moderner dan die van de meeste leeftijdgenootjes, vooral mijn moeder, die tien jaar jonger was dan mijn vader. Ze ondersteunde me bij mijn huiswerk, was betrokken en aanwezig op een manier die niet vanzelfsprekend was in die tijd.
Van mijn vader leerde ik tuinieren en creatief bezig zijn. Hij verbouwde de hele woning met zijn eigen handen en maakte voor mij een bureau. Niet gekocht, maar gemaakt. Dat zei iets.
Thuis was een plek waar ik kon ademen.
Dat veranderde toen ik in de puberteit kwam. Maar dat is een verhaal voor een andere keer.
De criticus van binnen leren kennen
Psycholoog en onderzoeker Kristin Neff schrijft over zelfcompassie als een van de meest onderschatte vaardigheden in persoonlijke groei. Niet jezelf goedpraten, niet doen alsof fouten geen fouten zijn, maar jezelf met dezelfde vriendelijkheid benaderen als een goede vriend.
Dat begint bij het herkennen van de criticus van binnen.
Niet om haar het zwijgen op te leggen. Maar om te weten: dit is niet de waarheid over wie ik ben. Dit is een stem die ik ergens heb opgepikt en ik mag besluiten hoeveel ruimte ik haar geef.
Wat dit drieluik je wil zeggen
In deze drie blogs zijn we teruggegaan naar het begin.
Naar een kind op de Veluwe dat zorgeloos een maïsveld inrende. Naar datzelfde kind dat een paar jaar later op een nieuwe school eerst de ruimte scande voordat het iets durfde te vragen. En naar de stemmen die in de loop van de jaren zijn gaan klinken als de jouwe, maar dat niet altijd waren.
Dat is niet niks.
Maar het is ook niet het eindpunt.
Want wie jij bent, is meer dan de optelsom van wat anderen van je hebben gemaakt. Het is ook wat je hebt meegedragen, ondanks alles. De nieuwsgierigheid. Het waarnemen. De innerlijke wereld die nooit helemaal te stoppen was.
Jezelf Worden begint precies daar: bij het terugvinden van wat er altijd al in je zat, voordat de wereld zijn stempel erop drukte. Het begint met één eerlijke vraag aan jezelf.
En dát is misschien wel het grootste cadeau wat je aan jezelf kunt geven.
Jouw beurt
Denk eens terug aan een stem van vroeger, van een leraar, een ouder, een klasgenoot, die iets over jou zei dat bleef hangen.
Schrijf die zin op. Precies zoals je hem herinnert.
En schrijf er dan onder: is dit waar? Of is dit iemand anders zijn waarheid, die ik lang voor de mijne heb gehouden?
Je hoeft het antwoord niet meteen te weten. De vraag stellen is al genoeg.
Dit was het derde en laatste deel van de serie "Hoe jij werd wie je bent". Heb je de vorige delen gemist? Lees deel 1 over de plek die jou vormde, en deel 2 over het kind dat alles opnam.
Opmerkingen