Lezen als verzet: wat introversie doet over generaties

Mijn oma las op zolder. Niet als hobby die ze openlijk deelde. Niet met een kop thee aan de keukentafel. Ze verschool zich, boven, tussen het stof en de stilte, met een boek op schoot. Beneden bleef het huishoudelijke werk liggen. Dat werk viel dan aan haar dochters toe, mijn moeder en haar zus, die het na schooltijd mochten inhalen.

Ik heb mijn oma nooit als lezer meegemaakt. Wat ik wél weet, is dat de tijdsgeest haar weinig ruimte gaf om te worden wie ze had willen zijn.

De vrouw die ophield met lezen

Mijn moeder las. Ze had boeken die ik later zelf zou lezen, Les Misérables van Victor Hugo, romans in het Fries, een taal die ik spreek. Als kind zag ik haar lezen. Later niet meer.

Toen ik haar vroeg waarom, zei ze eenvoudig: "Omdat je vader er niet van houdt."

Mijn vader vond lezen luiheid. Hij liet je voelen dat je niet nuttig bezig was. En mijn moeder, die als twintigjarige was getrouwd en haar hele leven had georganiseerd rond het gezin en het huishouden, koos ervoor te luisteren.

Na haar dood zei mijn vader, met trots in zijn stem: "Moeder had altijd alles zo schoon."

Ik weet niet of hij besefte wat hij daarmee zei.

Wat zij misschien dacht

Er is iets wat ik sindsdien ben gaan begrijpen, ook al kan ik het haar niet meer vragen.

Mijn moeder groeide op bij een moeder die op zolder verdween met haar boeken. Het huishouden bleef liggen. De dochters moesten bijspringen. Het is goed mogelijk dat mijn moeder, ergens in haar jonge jaren, heeft besloten: ik wil niet op mijn moeder lijken. Ik wil het huis niet laten verslonzen.

Dus werd poetsen haar prioriteit. Niet alleen omdat mijn vader het verwachtte, maar ook omdat ze zichzelf er misschien mee bewees, aan zichzelf.

Mijn oma las om aan haar leven te ontsnappen. Mijn moeder hield op met lezen om niet op haar moeder te lijken. Twee vrouwen, twee keuzes, allebei gevormd door hetzelfde patroon.

Introversie is geen keuze, maar de ruimte die je krijgt wel

Introversie is geen gewoonte die je doelbewust doorgeeft. Je geeft het niet mee zoals een recept of een familienaam. Maar de manier waarop je ermee omgaat, de ruimte die je er wel of niet voor neemt, de schaamte of juist de trots, dat sijpelt door.

Wetenschappelijk onderzoek bevestigt dat introversie voor een aanzienlijk deel erfelijk is. Studies schatten de erfelijkheidsgraad op ongeveer 40 tot 60 procent, waarbij zowel genetische aanleg als omgeving een rol spelen (Vukasović & Bratko, 2015, Psychological Bulletin).

Maar genen zijn pas het begin. Wat een kind leert over stilte, over lezen, over "nuttig zijn", dat vormt hoe het die aanleg later leeft.

Mijn moeder had die aanleg waarschijnlijk ook. Ik herken haar in de fotoboeken die ze bijhield van elke vakantie, in de tijd die ze doorbracht in de tuin. Altijd bezig, maar het liefst met dingen die ze zelf kon bepalen. Buiten, in de stilte.

Ze had het lezen alleen niet meer.

Mijn eigen boekenkast

Ik had meer ruimte dan mijn moeder. Als kind las ik wat ik wilde. Later, in mijn tienerjaren, trok ik me terug op mijn kamer of helemaal achter in het weiland, een plekje waar ik ongestoord kon lezen. Niet uit noodzaak, maar omdat ik het fijn vond.

Ik las Konsalik verhalen en ook historische romans. Verhalen die me meenamen naar andere landen, andere gewoontes, andere tijden. Of een detective om de puzzel van 'who's done it' op te lossen. Werelden om in te verdwijnen, niet weg van het leven, maar juist dieper erin.

Mijn man leest ook en qua verhalen hebben we een zelfde smaak. We hebben daar een echt raakvlak. Onze kinderen zijn allebei verschillend. Onze dochter leest literair werk, de zware en donkere verhalen die mij persoonlijk minder aanspreken. Onze zoon begon met de Donald Duck en haalde daar verrassend veel algemene kennis uit. Zijn eerste studiekeuze was aardwetenschappen, gevoed door boeken over dinosaurussen en de aarde. Het werd echter een studie toerisme en zijn eerste trip bracht hem naar Melbourne, helemaal aan de andere kant van de wereld. Drie lezers, drie smaken, allemaal echt.

De digitale boekenkast en het mensgeheugen

Er is iets wat ik kwijt ben geraakt aan de digitale boekenwereld, en ik vind het moeilijk om er precies de vinger op te leggen.

Onlangs keek ik een serie, en ik dacht: dat boek staat bij mij in de kast. Ik heb het van de plank gehaald en erin gebladerd. Ik zocht een personage op, want de verfilming beeldde hem heel anders uit dan ik me herinnerde. Dat kon ik vinden.

Digitaal zou dat anders zijn gegaan. Je opent niet zo snel je laptop voor zo'n moment. En als je het al doet, mis je het bladeren, de geur, een stuk tekst op een bladzijde die je terugvoert naar de eerste keer dat je het las.

Een digitale boekenkast is ongrijpbaar. Je kunt er niet in dwalen. Je kunt tekst markeren, ja, maar dat is iets anders dan een fysiek boek dat je herinnert aan wie je was toen je het las.

Misschien is dat precies waarom introversie en boeken zo goed bij elkaar passen. Boeken vragen om een stoel, een hoek, een moment voor jezelf. Introversie ook.

Patronen doorbreken, maar alleen als het nodig is

Mijn moeder en ik hadden een terugkerend twistpunt: schoonmaken.

Zij was een pietje-precies. Ik poets ook, maar het heeft niet mijn prioriteit. Dat verschil zat ons soms dwars. Nu ik begrijp waar haar drang vandaan kwam, zie ik het anders. Ze wilde niet op haar moeder lijken. Ze wilde het huis niet laten verslonzen. Het poetsen was haar manier om een patroon te doorbreken.

Alleen: ze brak daarmee ook iets anders. Het lezen.

Een patroon doorbreken is alleen noodzakelijk als het je negatief beïnvloedt. In haar geval leidde de reactie op haar moeder tot een nieuw verlies, het verlies van iets wat ze zelf nodig had.

Mijn moeder heeft het lezen nooit weer opgepakt.

Wat draag jij door?

In werkboek Jezelf Worden is stap 7 gewijd aan verleden in het heden. Een van de inzichten daar is dat gewoonten en gedragingen die je nu vertoont, vaak hun oorsprong hebben in iets wat veel eerder is gevormd, in een gezin, een patroon, een reactie op iemand anders.

Daarbij hoort ook de vraag over het vervallen in oude gewoontes: gedrag dat zo diep verankerd is dat je het zelden als keuze ervaart. Want eerst is het belangrijk om te weten wie je op dit moment bent, en van daaruit te begrijpen wat je eigenlijk van jezelf hebt gekregen, en wat je van een ander hebt overgenomen.

Drie generaties. Één boekenkast, soms letterlijk, soms figuurlijk.

Welk boek staat er bij jou in de kast dat je al jaren niet hebt aangeraakt? En wat zou het zeggen als je het nu eens van de plank haalde?