Wie ben jij, als niemand kijkt?

We spelen zoveel rollen tegelijk dat we onszelf soms kwijtraken. Hoe kom je erachter wie je écht bent, onder al die lagen van verwachting, gewoonte en aanpassing? - Door Tineke Hofstee

Er zijn van die momenten waarop je even stilstaat en denkt: wacht, wie ben ik eigenlijk? Niet de moeder, de partner, de collega of de vriendin. Maar jij, los van al die rollen. Het is een vraag die je misschien even wegschuift, want het dagelijkse leven vraagt om actie, niet om nadenken. Maar de vraag komt terug. Dat doet ze altijd.

Ik ken dat gevoel. In mijn eigen leven heeft persoonlijke groei altijd centraal gestaan, maar dat betekent niet dat de weg altijd duidelijk was. Soms verdwijn je in wat er van je wordt verwacht. Soms pas je je zo lang aan dat je niet meer weet wat jouw eigen voorkeuren zijn, los van wat de mensen om je heen prettig vinden. En soms realiseer je je pas laat dat bepaalde patronen, die je al jaren met je meedraagt, teruggaan op ervaringen van vroeger die je nooit echt hebt onderzocht.

Zelfkennis begint niet met antwoorden. Het begint met de bereidheid om eerlijk te kijken.

Eerlijk kijken is het moedig observeren van je werkelijke impulsen, angsten en motieven, zonder de vergoelijkende filters van je eigen verhaal.

Waarom we onszelf zo slecht kennen

Het is niet voor niets dat zelfinzicht als een van de moeilijkste vormen van kennis wordt gezien. De psycholoog Timothy Wilson beschreef het al: een groot deel van onze gedachten, drijfveren en patronen speelt zich af buiten ons bewuste zichtveld. We reageren, handelen en voelen, maar de diepere oorzaken zijn ons niet altijd bekend.

Carl Jung noemde dit de schaduw: het deel van onszelf dat we niet zien, of liever niet zien. Niet per se omdat het slecht is, maar omdat het ongemakkelijk is. Onze valkuilen, onze angsten, de plekken waar we vastlopen, die horen er ook bij. En juist daar begint echte groei.

Wat de wetenschap zegt

Onderzoek van Tasha Eurich (auteur van Insight, 2017) toonde aan dat slechts 10 tot 15 procent van de mensen écht zelfinzicht heeft, ook al denkt 95 procent van ons dat we onszelf goed kennen. Het verschil zit hem in het vermogen om niet alleen te zien wat we doen, maar ook waarom. Schrijven en reflecteren blijken daarbij krachtige instrumenten. Niet als dagboek van wat er is gebeurd, maar als gerichte zelfvraagstelling: wat drijft mij? Wat belemmert mij? Welke overtuigingen neem ik als vanzelfsprekend aan?

Onder de waterlinie kijken

Stel je voor dat je leven een ijsberg is. Wat zichtbaar is, je gedrag, je keuzes, je reacties, dat is het topje. Maar wat er onder de waterlinie zit, je overtuigingen, je onverwerkte ervaringen, de patronen die je onbewust herhaalt, dat bepaalt voor een groot deel de koers.

Freud en Jung bouwden hun werk op dit inzicht. Niet om het leven ingewikkeld te maken, maar omdat echte verandering vraagt dat je begrijpt wat er onder de oppervlakte speelt. Pas als je je eigen patronen herkent, kun je er bewuste keuzes over maken.

IJsberg van zelfkennis

Boven de waterlinie	Onder de waterlinie
Zichtbaar gedrag en keuzes	Onbewuste overtuigingen en drijfveren
Wat je zegt en doet	Waarom je het doet
Sterkten die je benoemt	Valkuilen die je vermijdt te zien
Herinneringen die je kent	De betekenis die je er ooit aan gaf
Je plannen voor de toekomst	De angsten die ze soms tegenhouden

Het goede nieuws: je hoeft geen therapeut te zijn om dit te onderzoeken. Wat je nodig hebt is een goede set vragen, de eerlijkheid om echt te kijken, en de tijd om het te laten bezinken.

Het verleden als spiegel

Een van de meest waardevolle dingen die je voor jezelf kunt doen, is terugkijken. Niet om in het verleden te blijven hangen, maar om te begrijpen hoe je bent geworden wie je nu bent. Welke ervaringen hebben je gevormd? Welke mensen hebben een blijvende indruk achtergelaten, positief of negatief? En welke lessen heb je daaruit meegenomen, soms bewust, soms zonder dat je het door had?

Vaak zitten onze krachten precies op de plekken waar we iets moeilijks hebben doorstaan. En soms zitten onze valkuilen precies op de plekken waar we iets niet hebben kunnen verwerken. Beide zijn de moeite waard om te bekijken.

Wie zijn verleden begrijpt, heeft meer ruimte om zijn toekomst te kiezen.

Van inzicht naar richting

Zelfkennis is geen eindbestemming. Het is een voortdurend proces. Maar er komt een moment waarop je genoeg hebt verzameld om verder te kijken, naar voren. Wat wil je? Niet wat is realistisch, niet wat anderen van je verwachten, maar wat wil jij, als je eerlijk bent?

Wil jij Jezelf Worden?

Dat is misschien wel de moeilijkste vraag van allemaal. Want het vraagt dat je de regie neemt, en dat kan eng zijn. Het is makkelijker om te blijven doen wat altijd is gedaan. Maar wie de moed heeft om die vraag serieus te nemen, zet daarmee de eerste stap naar een leven dat meer bij hem of haar past.

Drie vragen om mee te beginnen

Je hebt geen groot programma nodig om te starten. Deze drie vragen helpen je op weg:

Welk patroon kom ik steeds opnieuw tegen in mijn leven? In relaties, op het werk, in hoe je reageert als het moeilijk wordt. Patronen zijn zelden toeval.

Wat zeg ik altijd dat ik wil doen, maar doe ik nooit? De kloof tussen wat we zeggen en wat we doen vertelt ons veel over wat er onder de oppervlakte speelt.

Wanneer voelde ik me het meest mezelf? Niet het meest succesvol of het meest gewaardeerd, maar het meest jezelf. Die momenten zijn een kompas.

Als je dit soort vragen serieus wilt onderzoeken, op je eigen tempo en in je eigen ruimte, dan is het werkboek Jezelf Worden daarvoor gemaakt. 37 uitgebreide opdrachten die je stap voor stap meenemen van zelfkennis naar een realistisch plan voor de toekomst. En na aankoop kun je een jaar lang terecht met vragen. Lees meer over het werkboek → Jezelf Worden