Waarom zelfbewustzijn het startpunt is van alles

Je bewust zijn van jezelf begint meestal rond je vierde of vijfde levensjaar. Het is alsof de archiefkast met laden voor het opslaan van je herinneringen dan eindelijk klaar is. Het kostte jaren bouwen, want er moet heel wat in worden opgeslagen.

En dan ontstaat jouw unieke verhaal.

De archiefkast die klaarstaat

Mijn vroegste herinneringen: de Veluwe

Mijn eerste echte herinneringen zijn die van een meisje van vijf op de Veluwe. Een wereld van ruimte, vrijheid en verbeelding.

Mijn vader werkte voor de directeur van een chocoladefabriek. Die woonde in een villa, omgeven door weilanden en hij had koeien, paarden en kippen. Als kind liep ik met mijn broertje door die weilanden naar mijn vader die ergens op het landgoed aan het werk was. De villa was een wereld op zich: De enorme keuken en de sjieke salon. een trap naar een enge zolder waar een oud rieten kinderwagentje stond. De slaapkamers op de bovenverdieping waren taboe voor ons. Er was daar nog een trap achter een deur verstopt en die ging naar de zolder. Een enge zolder met zware gordijnen, waarachter onder andere een oud rieten kinderwagentje. Het gaf een horrorachtige sfeer. Mijn verbeelding stond toen al 'aan'. Ik heb de plattegrond van dat huis nog altijd in mijn hoofd. Zo sterk, dat ik het ook heb gebruikt als decor in mijn tweede thriller.

Thuis hadden we een zandbak en een bos. Dwars door het bos was een afscheiding met prikkeldraad. Erachter lag het bos van de buurman. Natuurlijk gingen we onder de draad door en werden we er even later door de buurman weer uitgejaagd. We hadden een pony, Hanneke, die verrassend venijnig kon bijten, zoals mijn achterste kan bevestigen. In de zomer kwamen neven en nichten logeren. Zij kwamen in een vrachtauto van mijn oom en iedereen kampeerde in die auto. In de winter lag er een heuse ijsglijbaan naast de schuur. En bij een vriendinnetje verderop schaatsten we kilometers op de bevroren vijver achter haar huis.

Mijn broertje en ik picknickten op het aanrecht, voeten in de gootsteen, brood met hagelslag.

Het was een fantastische tijd.

Wat ik verloor toen we vertrokken

Toen was daar het noodlot. Mijn vader viel in een koeienstal en raakte ernstig geblesseerd aan zijn rug. Werken ging een tijdlang niet. Mijn ouders besloten terug te keren naar Friesland, naar de plek waar de rest van de familie woonde.

Voor mijn moeder was dat niet puur thuiskomen. Ze keerde terug naar een omgeving die haar als jonge vrouw al had beperkt. Ze had de middelbare school doorlopen, was doktersassistente geweest, maar stopte met werken toen de kinderen kwamen. Dat was destijds zo. Geen keuze, een vanzelfsprekendheid die niemand hardop uitsprak.

Mijn vader was tien jaar ouder en had alleen de lagere school doorlopen. De Veluwe was voor beiden een uitweg geweest, letterlijk en figuurlijk. Ruimte. Lucht. Afstand van een familiedynamiek die kneep.

Want in Friesland woonde ook de schoonzus. Een vrouw die roddelde en afgunstig was op andere familieleden, ook al was daar objectief gezien weinig reden voor. De families waren niet beter bedeeld dan zij. Maar afgunst heeft zelden met de feiten te maken. Het heeft te maken met hoe iemand zichzelf ziet, en met hoeveel ruimte er is voor het geluk van een ander.

Ze was zich er waarschijnlijk niet van bewust. Dat maakt het niet minder voelbaar voor wie er middenin zit.

Als kind voel je dat. Niet in woorden, maar in sfeer. In hoe volwassenen bewegen, zuchten, zwijgen. In de manier waarop een kamer verandert als bepaalde mensen binnenkomen.

Wat ik verloor met die verhuizing was niet alleen een plek. Ik verloor de vrijheid om te ontdekken en te spelen zonder zorgen. Ik verloor het onbezorgde kind in mij. Mijn onbevangenheid. En op een indirecte manier verloor ik ook een stukje van mijn ouders, omdat zij hun vrijheid ook kwijtraakten. Ze werden kleiner in een omgeving die hen klein maakte.

Dat zijn dingen die een kind van vijf niet begrijpt. Maar voelen, dat doet het wel.

Wat je niet herinnert, vergeet je niet

Er is iets intrigerends aan vroege herinneringen: ze verdwijnen niet zomaar. Ze zakken weg, buiten het bereik van je bewuste geheugen, maar ze blijven ergens opgeslagen. En toch kunnen ze je onbewust nog steeds beïnvloeden. Dat geldt zeker voor ervaringen uit de vroege kindertijd waarbij iets werd verloren of beschadigd: je voelt dat er iets was, maar je kunt niet altijd precies vertellen wat.

Dat is precies waarom weggestopte herinneringen vroeg of laat om aandacht vragen. Niet omdat het goed voor je is om pijn op te rakelen om de pijn. Maar omdat wat je niet ziet, je wel stuurt. Onbewuste patronen, terugkerende reacties, een zekere gevoeligheid voor bepaalde situaties, ze komen ergens vandaan. En dat ergens is vaak de kindertijd.

Herinneringen aan gebeurtenissen uit het verleden vormen belangrijke elementen van zelfbewustzijn. Ze stellen ons in staat na te denken over onze ervaringen, er lering uit te trekken en ze te gebruiken om onze toekomst vorm te geven.

Als je diep voelt, draag je ook diep

Als je introvert bent, is de kans groot dat je een rijk innerlijk leven hebt. Je verwerkt ervaringen dieper. Je denkt langer na. En je hebt een uitstekend geheugen voor hoe dingen voelden, niet alleen hoe ze waren.

Dat is een gave, maar het kan ook een last zijn. Want als je geneigd bent om diep te voelen, voel je ook de weerklank van oude pijn dieper. Herinneringen die je liever vergeet, zijn dan niet zomaar weg en bij een bepaalde, vaak onverwachte, trigger komen ze naar boven.

Wat je herinnert	Wat je niet herinnert, maar toch draagt
Bewuste beelden, verhalen, gezichten	Emotionele patronen, lichamelijke reacties
Momenten die je kunt benoemen	Angsten die je niet kunt verklaren
Verhalen die je aan anderen vertelt	Overtuigingen over jezelf die je als kind leerde
Herinneringen die je koos te onthouden	Ervaringen die je onbewust sturen

Het goede nieuws: dit zijn geen vaste waarheden. Ze zijn te verkennen, te begrijpen en, als je dat wilt, los te laten.

Zelfbewustzijn begint met terugkijken

Zelfbewust zijn betekent niet dat je alles over jezelf weet. Het betekent dat je bereid bent te kijken. Naar wat je hebt meegemaakt. Naar hoe dat je gevormd heeft. En naar wie je bent geworden, los van wat er ooit is gebeurd.

Al eeuwenlang staat er boven de tempel van Apollo in Delphi de uitnodiging: 'Ken uzelf.' Die uitnodiging is er nog steeds.

Het werkboek Jezelf Worden is precies daarvoor bedoeld. Niet als therapie, en niet als een grote opruimactie van je verleden. Maar als een rustige, gestructureerde manier om jezelf beter te leren kennen via schrijven en zelfreflectie. Om te zien wat er in die archiefkast zit, en wat je ermee wil.

Want zelfbewustzijn is geen eindbestemming. Het is het startpunt van alles.